Een intergenerationeel perspectief op psychische klachten

Over de appel en de boom: een intergenerationeel perspectief op psychische klachten
Bernet Elzinga op het WKK congres 2025

Bernet Elzinga begon haar lezing op het WKK congres 2025 met een observatie over hoe ons brein werkt: we projecteren voortdurend onze eigen gedachten, meningen en gevoelens op anderen. In families gebeurt dat op alle kanten tegelijk. Ouders kijken door hun bril naar het kind, het kind kijkt door zijn bril naar de ouders, en die brillen komen lang niet altijd overeen. Bij depressie wordt die bril al snel donkerder.

Depressie, zo stelde Elzinga, is een familieaangelegenheid. Kinderen van ouders met een recidiverende depressie hebben 65 procent kans om zelf voor hun 35e levensjaar klachten te ontwikkelen. Opvallend: ook bij kinderen zonder biologische band met de depressieve ouder geldt dit, wat laat zien dat het niet alleen in de genen zit. De omgeving, de afstemming, de relatie, doen er minstens zoveel toe.

Uit onderzoek blijkt dat kritiek en verwaarlozing door ouders sterke risicofactoren zijn voor depressie. Maar Elzinga voegde een belangrijke nuance toe: gemeten gedrag van ouders verschilt nauwelijks tussen gezinnen met en zonder depressieve jongeren. Wat wel verschilt, is hoe dat gedrag wordt ervaren. Depressieve jongeren kijken negatiever terug op hun jeugd dan op het moment zelf, een memory bias die de werkelijkheid kleurt. En een mismatch tussen wat een ouder ervaart, 'ik was echt warm vandaag', en wat een kind voelt, 'ik voelde me niet gezien', kan de stemming verder verlagen.

Dat vraagt om bescheidenheid in hoe we naar gezinnen kijken. Perspectieven botsen, projecties zijn onvermijdelijk, en de waarheid is nooit één. Bernet waarschuwde dan ook voor benaderingen die één perspectief als uitgangspunt nemen, zoals familieopstellingen, omdat ze de suggestie wekken dat dit de werkelijkheid weergeeft.

Haar oproep was intergenerationeel denken: vroeg signaleren, individuele therapieën verrijken met meerdere perspectieven, en ouders ondersteunen in zelfzorg en begrip voor het effect van hun gedrag op het kind. Niet met het oordeel als vertrekpunt, maar met contact. Eerst connectie, dan correctie.