Signaleringsplan

Signaleringsplan: wat het is, waarom het helpt en hoe je er een maakt
Over vroeg herkennen, tijdig ingrijpen en meer grip op jezelf

Hi!

Misschien ken je het gevoel: het gaat even minder goed, maar je hebt het zelf niet echt door. Of je merkt wel dat er iets niet klopt, maar weet niet goed wat je moet doen. Een signaleringsplan helpt daarmee. Het geeft woorden, beelden en afspraken aan wat er in jou verandert als het minder goed gaat, en wat er dan gedaan kan worden om je weer beter te voelen. 

Ik geloof in signaleringsplannen. Niet als verplicht formulier dat in een la verdwijnt, maar als iets wat mensen echt grip kan geven. Wat in samenwerking gemaakt wordt, taal geeft en waar iemand eigenaar van is. Wat ik in de praktijk zie, is dat signalen soms pas worden herkend als het al te laat is, als de spanning al zo hoog is opgelopen dat ingrijpen moeilijker wordt. Een goed signaleringsplan kan dat kantelpunt eerder zichtbaar maken. En dat maakt een groot verschil.

In dit artikel leg ik uit wat een signaleringsplan is, hoe je er een maakt en waarom visueel werken daarin zo veel verschil kan maken.

Wat is een signaleringsplan?

Een signaleringsplan is een persoonlijk plan dat beschrijft hoe het er voor jou uitziet als het goed gaat, en wat er verandert als de spanning oploopt of het minder goed gaat. Het doel is om vroeg te herkennen dat het de verkeerde kant op dreigt te gaan, zodat je op tijd in actie kunt komen en erger, of zelfs een crisis, kunt voorkomen.

Een signaleringsplan werkt met fases. In de meest gebruikte vorm zijn dat er vier: groen (het gaat goed), geel (er zijn eerste signalen), oranje (de spanning loopt op) en rood (crisis). Voor mensen voor wie het lastig is om onderscheid te maken tussen de gele en oranje fase, werkt een model met drie fases soms (tijdelijk) beter.

Wat maakt een signaleringsplan zo waardevol? Het is gemaakt op basis van jouw eigen ervaringen. Niet wat er in een boek staat, maar wat jij merkt, voelt en doet als het minder goed met je gaat. Dat kan heel specifiek en persoonlijk zijn. En juist daardoor werkt het.

Wat staat er in een signaleringsplan?
Een goed signaleringsplan beschrijft per fase wat er verandert op vijf gebieden.

Gevoelens en emoties: hoe voel je je in elke fase? Denk aan de vier B's: bang, boos, bedroefd en blij.

Lichamelijke sensaties: bij veel mensen geven lichamelijke signalen al vroeg aan dat er iets verandert. Denk aan hoofdpijn, een stijve nek, buikpijn, vermoeidheid of een drukkend gevoel op de borst. Die signalen zijn vaak eerder aanwezig dan de gedachten of het gedrag. Het lichaam weet het soms al voordat je het zelf doorhebt.

Gedachten: wat schiet er door je hoofd? Welke overtuigingen of zorgen komen op als het minder goed gaat?

Gedragsneigingen: wat wil je doen, ook als je dat uiteindelijk niet doet? Denk aan de neiging om je terug te trekken, om iets te vermijden of juist om iets impulsief te doen.

Gedragsneigingen: wat wil je doen, ook als je dat uiteindelijk niet doet? Denk aan de neiging om je terug te trekken, om iets te vermijden of juist om iets impulsief te doen.

Gedrag: wat doe je daadwerkelijk, en wat merken anderen aan je?

Daarbijbeschrijft een signaleringsplan wat jij zelf kunt doen in elke fase om de spanning te laten zakken, en wat anderen, familie, vrienden, kennissen, buren of hulpverleners, voor je kunnen doen.

Waarom een visueel signaleringsplan?
Een signaleringsplan werkt alleen als het ook echt gebruikt wordt. En dat lukt het beste als het ergens hangt waar je het kunt zien, niet verstopt in een la of weggestopt in een computersysteem.

Dat is precies de gedachte achter de formulieren die ik heb gemaakt. Ze zijn ontworpen om aantrekkelijk te zijn om op te hangen en te gebruiken. Bij de gevoelens en de lichamelijke sensaties staan neutrale tekeningen waarop je zelf kunt invullen en inkleuren wat je voelt in elke fase. Zo zie je in één oogopslag wat bij welke fase hoort, en leer je jezelf beter kennen van binnenuit.

De formulieren zijn tweezijdig gedrukt: op de voorkant een signaleringsplan met vier fases, op de achterkant hetzelfde model met drie fases. Zo kun je per situatie kiezen wat het beste past, zonder dat je een apart formulier nodig hebt. Ze worden geleverd met een instructieblad met uitleg en tips over hoe je het formulier invult en de gevoelens tekent, inclusief een voorbeeldplan.

Voor wie is een signaleringsplan geschikt?
Een signaleringsplan is breed inzetbaar, en dat is precies wat ik er mooi aan vind. Het sluit goed aan bij een cognitief gedragstherapeutische behandeling, een VERS-training, GIT-PD of MBT, maar past ook goed als voorbereiding op of aanvulling bij een traumabehandeling of schematherapie. En ook buiten de specialistische GGZ behandelingen is het goed te gebruiken, bijvoorbeeld binnen een FACT-team, bij de POH-GGZ en in ambulante begeleiding. 

Het kan aan het begin van een behandeling worden gemaakt, tijdens (of eigenijk het liefst voor) een moeilijkere periode, of als terugvalpreventieplan bij het afsluiten van een behandeling.

Voor hulpverleners biedt het een gestructureerde manier om samen met iemand vroege signalen in kaart te brengen, en een concreet houvast om het gesprek mee te openen als het minder goed gaat. Voor mensen zelf biedt het grip, overzicht en het gevoel dat je zelf iets kunt doen als het moeilijk wordt. Dat laatste, het gevoel dat je zelf iets kunt doen, is wat ik keer op keer zie als het verschil dat het maakt.

Ik hoop dat de signaleringsplannen jou en de mensen die je helpt, helpen om eerder te herkennen wanneer het minder goed gaat, en om op tijd in actie te komen. Zodat er meer grip wordt ervaren en het zo goed mogelijk gaat : )

Hartelijke groet,

Jente